Oleh : Dr Ismail Abdullah
Ringkasan: Al-Munqidh min al-Dalāl ditulis selepas krisis kerohanian yang menimpa al-Ghazali ketika beliau memegang kedudukan ilmiah paling berprestij di dunia Islam, iaitu sebagai Ketua Profesor di Nizamiyyah Baghdad. Walaupun menguasai Ilmu Kalam, falsafah, fiqh, dan debat, beliau merasakan kekeringan spiritual, hilang keikhlasan dalam menuntut ilmu, dan keraguan dalam mencapai yaqīn melalui logik semata-mata. Makalah ini melihat bagaimana panduan mencari keihklasan dalam mencari ilmu dan mendapat ketauhidan yang ikhlas.
Krisis ini mendorong beliau meninggalkan jawatan, mengasingkan diri, dan menulis karya tersebut sebagai refleksi intelektual dan spiritual.
Keikhlasan sebagai Matlamat Pengetahuan
Dalam al-Munqidh, al-Ghazali menegaskan bahawa banyak ahli Kalam dan ahli falsafah mempelajari ilmu untuk menonjolkan keilmuan, mengalahkan pihak lawan, mengukuhkan kedudukan akademik, dan dan mencari penghormatan masyarakat.
Ini, menurutnya, adalah kesesatan dalaman (dalāl bātinī) yang tidak disedari oleh kebanyakan ilmuwan.
Kenapa keikhlasan dianggap teras ilmu?
1. Ilmu adalah ibadah, dan ibadah tanpa ikhlas tidak diterima.
2. Ilmu yang tidak ikhlas menjadi “hujjah ke atas diri sendiri” pada Hari Akhirat.
3. Keikhlasan memurnikan tujuan ilmu: mengenal Allah, bukan mengenal hujah.
4. Ilmu tanpa keikhlasan membawa penyakit hati seperti ujub, riya’, takabbur, dan kecintaan kepada status.
Al-Ghazali akhirnya menyedari bahawa ilmu yang dibina atas logik semata-mata tidak dapat menyembuhkan hati, sedangkan tujuan sebenar ilmu ialah menyucikan hati dan memperkukuh hubungan dengan Allah.
Penilaian Kritis al-Ghazali terhadap Ilmu Kalam
Al-Ghazali menyatakan bahawa Ilmu Kalam berfungsi mempertahankan akidah, tetapi tidak memuaskan kerohanian yang mencari keyakinan hakiki. Tiga kritikan utamanya:
(a) Ilmu Kalam bersifat defensif
Ia muncul sebagai alat untuk mempertahankan akidah Sunni daripada falasifah, Mu‘tazilah, dan Batiniyyah. Ia bukan ilmu yang menghidupkan spiritual, tetapi ilmu penangkis serangan hujah.
(b) Bergantung kepada premis rasional
Hujah dalam ilmu Kalam berpaksikan logik, tetapi logik tidak mampu memberi dzauq (rasa spiritual) atau ma‘rifah, yang hanya diperoleh melalui pengalaman rohani.
(c) Tidak membawa kepada tazkiyah al-nafs
Ahli ilmu Kalam mungkin bermanfaat dari segi intelektual, tetapi hati mereka tidak semestinya bersih. Justeru pencarian ikhlas tidak terhasil melalui ilmu Kalam.
Namun, beliau tidak menolak ilmu Kalam sepenuhnya. Ia berguna sebagai alat, tetapi bukan matlamat.
Tasawuf sebagai Jalan Mencapai Keikhlasan dan Keyakinan
Selepas meneliti semua disiplin seperti falsafah, ilmu Kalam, Batiniyyah, maka al-Ghazali mendapati bahawa tasawuf merupakan disiplin yang menggabungkan ilmu dan amalan, memberi kesan langsung kepada hati, menyucikan niat, dan membawa kepada pengalaman hakiki tentang Allah (al-yaqīn al-haqīqī).
Beliau menyimpulkan bahwa “Kaum sufi adalah mereka yang telah menapaki jalan Allah dengan sebenar-benarnya.”
Tasawuf menurutnya bukan sekadar teori, tetapi riyādhah al-nafs (latihan jiwa) untuk menyingkirkan penyakit hati yang merosakkan keikhlasan.
Pandangan Ulama Moden: Kesinambungan Pemikiran al-Ghazali
Walaupun mereka datang daripada zaman dan madrasah berbeza, tokoh ulama moden seperti Yusuf al-Qaradawi, Muhammad Sayyid Tantawi, dan Said Nursi menunjukkan kesinambungan pemikiran al-Ghazali mengenai keikhlasan dalam ilmu dan keterbatasan rasionalisme semata-mata.
A. Yusuf al-Qaradawi: Ilmu berperanan mendekatkan diri kepada Allah
Qaradawi menekankan bahawa Ilmu Islam mesti dibina atas niat yang ikhlas, tujuan utamanya ialah islah (perbaikan diri), dan bukan terjerumus dalam perdebatan yang tidak mendekatkan seseorang kepada Allah.
Dalam al-‘Ilm wa al-‘Ulama’, beliau menegaskan bahawa ilmu yang tidak membawa kepada taqwa adalah “ilmu tanpa ruh”—seiring dengan kritikan al-Ghazali terhadap ilmu yang bersifat retorik.
Qaradawi juga mengkritik ahli Kalam dan pendebat moden yang terlalu tekun pada hujah sehingga melupakan aspek tazkiyah, selari dengan Ghazali.
B. Muhammad Sayyid Tantawi: Kefungsian Ilmu Kalam untuk mempertahan, bukan membina
Sheikh Tantawi (mantan Imam Besar al-Azhar) sering mengajar bahawa Ilmu Kalam berperanan menjawab syubhah, tetapi tidak boleh menjadi dasar utama pembinaan akidah umat.
Ini sejajar dengan pandangan al-Ghazali bahawa Kalam penting, namun berbatasan.
Tantawi menegaskan bahawa akidah dibina daripada al-Qur’an, bukan logik. Logik hanya alat tambahan—pandangan yang sangat Ghazalian.
C. Said Nursi: Keyakinan rohani mengatasi rasionalisme
Said Nursi dalam Risale-i Nur memberi tekanan bahawa hati dan roh memberi jalan kepada hakikat yang tidak dicapai oleh akal, kerosakan umat moden berpunca daripada hilangnya keikhlasan, dan ilmu mesti dipadukan dengan zikir, fikir, dan amal.
Beliau menyatakan bahawa “akal tanpa cahaya dari hati akan membawa kepada kekeliruan”, persis seperti yang ditegaskan al-Ghazali dalam Ihya’ dan al-Munqidh.
Nursi juga menegaskan bahawa ikhlas (ikhlas-i tam) adalah asas kejayaan dakwah dan ilmu—suatu tema sentral dalam krisis al-Ghazali.
Kesemua mereka sepakat bahawa ilmu yang benar memerlukan hati yang ikhlas dan bahawa akal bukan satu-satunya jalan kepada kebenaran.
Kesimpulan
Al-Munqidh min al-Dalāl bukan semata-mata autobiografi, tetapi sebuah manifestasi ilmiah mengenai pencarian kebenaran yang tulus, kritikan terhadap ilmu tanpa ruh, penjelasan batas akal dan rasionalisme, dan penegasan bahawa keikhlasan adalah asas segala ilmu.
Ulama moden seperti Qaradawi, Tantawi, dan Nursi memperkukuh pandangan ini dengan menekankan bahawa cabaran zaman berubah, tetapi penyakit hati ilmuwan — riya’, takabbur, debat tanpa amal — tetap sama.
Oleh itu, al-Ghazali berjaya mengikat disiplin Ilmu Kalam dengan dimensi spiritual-psikologi, menjadikan ilmu bukan sekadar wacana intelektual, tetapi jalan menuju Allah.
Keikhlasan dalam beribadah tidak dapat diganggu oleh syaitan dan kuncu-kuncunya. Semoga kita mendapat tahap keikhlasan yang tinggi dalam beribadah. Aamiin…
DrIsbah, Teras Jernang, 23-12-2025 / 2-RJB-1447H (Selasa).
Rujukan
Al-Ghazali. (2000). Deliverance from Error (R. J. McCarthy, Trans.). Fons Vitae.
Al-Qaradawi, Y. (1996). al-‘Ilm wa al-‘Ulama’. Cairo: Dar al-Shuruq.
Griffel, F. (2009). Al-Ghazali’s Philosophical Theology. Oxford University Press.
Nursi, B. S. (2004). The Words (S. Vahide, Trans.). Istanbul: Sozler.
Tantawi, M. S. (1997). Aqidah Islamiyyah. Cairo: al-Azhar.
Watt, W. M. (1953). Muslim Intellectual: A Study of al-Ghazali. Edinburgh University Press.
