PENGAJARAN DARIPADA KEJATUHAN KHILAFAH UTSMANIYYAH

Ringkasan: Kejatuhan Khilafah Utsmaniyyah pada tahun 1924 merupakan salah satu peristiwa paling signifikan dalam sejarah moden umat Islam. Empayar yang bertahan selama lebih 600 tahun ini runtuh disebabkan oleh gabungan faktor dalaman dan luaran yang kompleks. Makalah ini melihat kenapa empayar yang begitu kuat jatuh tersungkur dan mengambil pengajaran daripada peristiwa hitam umat Islam.

Huraian lanjut:

Berikut adalah huraian terperinci mengenai punca kejatuhan dan pengajaran yang boleh diambil.

1. Sebab-Sebab Kejatuhan Khilafah Utsmaniyyah

Faktor Dalaman

• Kelemahan Kepimpinan: Selepas era Sultan Suleiman al-Qanuni, ramai sultan yang menaiki takhta kurang berpengalaman dalam pentadbiran dan ketenteraan. Budaya “Kafes” (mengurung putera raja di istana) menyebabkan mereka terputus hubungan dengan realiti rakyat.

• Kemerosotan Ketenteraan (Janisari): Pasukan Janisari yang dahulunya digeruni menjadi korup, terlibat dalam politik, dan enggan menerima pembaharuan teknologi ketenteraan Barat.

• Masalah Ekonomi dan Hutang: Kegagalan Revolusi Industri di dalam empayar menyebabkan Utsmaniyyah bergantung kepada barangan import. Beban hutang yang tinggi kepada kuasa Barat (melalui Muharram Decree) menyebabkan kedaulatan ekonomi tergadai.

• Gerakan Nasionalisme: Kebangkitan semangat nasionalisme di wilayah-wilayah seperti Balkan dan Tanah Arab (Revolusi Arab 1916) melemahkan perpaduan di bawah panji Islam.

Faktor Luaran

• Persaingan Kuasa Barat: Kuasa besar seperti Rusia, Britain, dan Perancis sentiasa mencari jalan untuk membahagikan wilayah Utsmaniyyah (dikenali sebagai “The Eastern Question”).

• Perang Dunia Pertama: Keputusan Utsmaniyyah untuk memihak kepada Kuasa Tengah (Jerman dan Austria-Hungary) berakhir dengan kekalahan yang membawa kepada Perjanjian Sevres dan pembahagian wilayah empayar.

• Peranan Mustafa Kemal Ataturk: Selepas perang, gerakan nasionalis Turki pimpinan Ataturk menghapuskan sistem kesultanan (1922) dan seterusnya sistem khilafah (1924) untuk membentuk sebuah republik sekular.

2. Pengajaran Penting daripada Kejatuhan

• Kepentingan Ilmu dan Inovasi: Utsmaniyyah jatuh sebahagiannya kerana ketinggalan dalam Revolusi Industri dan sains. Umat Islam perlu menguasai teknologi semasa agar tidak terus didominasi.

• Perpaduan Melangkaui Bangsa: Semangat asabiyyah (perkauman/nasionalisme sempit) terbukti menjadi racun yang memecahbelahkan kekuatan politik umat yang besar.

• Integriti Pentadbiran: Rasuah dan kelemahan tadbir urus di peringkat atasan akan membawa kepada keruntuhan sesebuah negara, sehebat mana pun sejarahnya.

• Kedaulatan Ekonomi: Bergantung sepenuhnya kepada hutang luar dan modal asing tanpa kekuatan pengeluaran sendiri akan menyebabkan sesebuah kuasa kehilangan kemerdekaan politiknya.

Perjanjian Sykes-Picot (1916) merupakan sebuah kesepakatan rahsia yang dirancang semasa Perang Dunia Pertama oleh dua diplomat, Mark Sykes (Britain) dan François Georges-Picot (Perancis). Perjanjian ini sering dianggap sebagai “dosa asal” yang mencorak ketidakstabilan di Timur Tengah moden.

1. Apakah Perjanjian Sykes-Picot?

Secara ringkasnya, perjanjian ini membahagikan wilayah-wilayah di bawah kekuasaan Khilafah Utsmaniyyah kepada zon pengaruh Britain dan Perancis jika Kuasa Bersekutu menang perang.

• Zon Perancis (Zon Biru): Meliputi sebahagian besar Syria, Lubnan, dan tenggara Turki (Cilicia).

• Zon Britain (Zon Merah): Meliputi Iraq (Basra dan Baghdad) serta Jordan dan wilayah sekitar Palestin.

• Zon Antarabangsa (Zon Perang Gula): Palestin pada mulanya dirancang untuk diletakkan di bawah pentadbiran antarabangsa kerana kepentingan agama.

2. Impak Terhadap Peta Politik Timur Tengah

Kejatuhan Utsmaniyyah yang disusuli oleh implementasi garis sempadan Sykes-Picot telah meninggalkan kesan mendalam:

a. Sempadan “Garis Lurus” yang Buatan

Garis sempadan dilukis di atas peta tanpa mengambil kira faktor demografi, etnik, mahupun taburan mazhab. Ini menyebabkan kelompok etnik seperti Kurdi terpecah kepada empat negara berbeza (Turki, Iraq, Syria, dan Iran), yang mencetuskan konflik tuntutan autonomi sehingga hari ini.

b. Pengkhianatan Terhadap Revolusi Arab

Britain sebelum itu telah menjanjikan sebuah negara Arab yang merdeka melalui Surat-menyurat McMahon-Hussein. Namun, pendedahan teks Sykes-Picot oleh pihak Bolshevik (Rusia) pada 1917 membuktikan bahawa Britain dan Perancis sebenarnya merancang untuk menjajah, bukan membebaskan Tanah Arab.

c. Konflik Palestin-Israel

Perjanjian ini membuka jalan kepada Deklarasi Balfour (1917), di mana Britain menyatakan sokongan untuk penubuhan “tanah air nasional bagi orang Yahudi” di Palestin. Ini merupakan punca utama konflik berpanjangan di wilayah tersebut kerana hak penduduk asal Arab Palestin diketepikan.

d. Pembentukan Negara-Bangsa yang Rapuh

Negara-negara seperti Iraq, Syria, dan Lubnan dicipta secara “paksa” dengan menggabungkan pelbagai komuniti yang mempunyai sejarah persaingan (seperti Sunni, Syiah, dan Maronite). Akibatnya, negara-negara ini sering mengalami ketidakstabilan politik dan perang saudara kerana identiti nasional yang lemah berbanding identiti kaum atau agama.

Garis masa ini menunjukkan bagaimana janji-janji politik Britain semasa Perang Dunia Pertama bertindih dan akhirnya mencetuskan perubahan demografi serta konflik yang berpanjangan di Palestin.

Garis Masa Transformasi Palestin: Daripada Utsmaniyyah ke Deklarasi Balfour

1. Era Utsmaniyyah (Sebelum 1914)

Palestin merupakan sebahagian daripada wilayah Empayar Utsmaniyyah. Penduduknya terdiri daripada majoriti besar Arab Muslim dan Kristian (sekitar 90-94%), dengan komuniti Yahudi kecil (sekitar 6%) yang telah lama menetap di sana atau berhijrah atas faktor agama.

2. Surat-menyurat McMahon-Hussein (1915)

Britain berjanji kepada Sharif Hussein (Gabenor Mekah) untuk menyokong kemerdekaan Tanah Arab, termasuk Palestin, sekiranya bangsa Arab bangkit memberontak menentang Empayar Utsmaniyyah.

3. Perjanjian Sykes-Picot (Mei 1916)

Secara rahsia, Britain dan Perancis bersetuju bahawa Palestin harus diletakkan di bawah pentadbiran antarabangsa kerana kepentingan tempat suci bagi ketiga-tiga agama samawi.

4. Deklarasi Balfour (2 November 1917)

Menteri Luar Britain, Arthur James Balfour, menghantar surat kepada Walter Rothschild (pemimpin komuniti Yahudi Britain). Surat ini menyatakan:

“Kerajaan Baginda memandang baik penubuhan sebuah tanah air nasional bagi orang Yahudi di Palestin…”

Ini dianggap sebagai percanggahan langsung kepada janji Britain terhadap orang Arab dalam surat-menyurat McMahon-Hussein.

5. Mandat Britain (1920–1948)

Selepas kekalahan Utsmaniyyah, Liga Bangsa-Bangsa menyerahkan mandat Palestin kepada Britain. Britain secara rasmi memasukkan objektif Deklarasi Balfour ke dalam undang-undang mandat mereka, yang memudahkan penghijrahan besar-besaran orang Yahudi dari Eropah.

Impak Terhadap Demografi dan Politik

• Peningkatan Populasi: Dari tahun 1922 hingga 1947, populasi Yahudi meningkat daripada kira-kira 11% kepada 32% akibat penghijrahan terancang yang disokong oleh organisasi Zionis dan pentadbiran Mandat Britain.

• Kehilangan Tanah: Pembelian tanah secara besar-besaran oleh dana Zionis menyebabkan ramai petani Arab kehilangan punca pendapatan, mencetuskan ketegangan sosial.

• Kebangkitan Penentangan Arab: Peristiwa ini membawa kepada Revolusi Arab 1936-1939, di mana penduduk Palestin menuntut pemberhentian penghijrahan Yahudi dan kemerdekaan penuh daripada Britain.

• Asal-usul Pembahagian (1947): Ketidakmampuan Britain mengawal ketegangan membawa kepada campur tangan PBB melalui Plan Partition (Resolusi 181), yang akhirnya mencetuskan Perang 1948 dan peristiwa Nakba.

Demikianlah bagaimana percaturan kuasa besar membahagikan Timur Tengah (Asia Barat) kepada pihak-pihak yang mereka pilih dan lemah dalam perjuangan.

Semoga umat Islam dapat Bersatu dan mengambil pengajaran daripada malapetaka ini. Aamiin…

DrIsbah, Teras Jernang, 18-04-2026 / 29-SYW-1447H (Sabtu).

Rujukan
Ahmad, F. (2014). The Young Turks and the Ottoman Empire: The aftermath of the 1908 revolution. Routledge.
Barr, J. (2012). A line in the sand: Britain, France and the struggle that shaped the Middle East. Simon & Schuster.
Cleveland, W. L., & Bunton, M. (2016). A history of the modern Middle East. Westview Press.
Fromkin, D. (2009). A peace to end all peace: The fall of the Ottoman Empire and the creation of the modern Middle East. Henry Holt and Company.|
Hourani, A. (2013). A history of the Arab peoples. Belknap Press.
Itzkowitz, N. (2008). Ottoman Empire and Islamic tradition. University of Chicago Press.
Khalidi, R. (2020). The hundred years’ war on Palestine: A history of settler colonialism and resistance, 1917–2017. Metropolitan Books.
Mahayudin Hj. Yahaya. (2001). Tamadun Islam. Fajar Bakti.
McMeekin, S. (2015). The Ottoman endgame: War, revolution, and the making of the modern Middle East, 1908-1923. Penguin Books.
Pappe, I. (2006). A history of modern Palestine: One land, two peoples. Cambridge University Press.
Roggan, E. (2015). The fall of the Ottomans: The Great War in the Middle East. Basic Books.
Schneer, J. (2010). The Balfour Declaration: The origins of the Arab-Israeli conflict. Random House.
Smith, C. D. (2016). Palestine and the Arab-Israeli conflict: A history with documents. Bedford/St. Martin’s.
Taneti, J. P. (2019). The Sykes-Picot Agreement: A history from beginning to end. Hourly History.